“Vrij van rechten”, “Open Source”, “Creative Commons”...

Het auteursrecht verleent aan de auteur het exclusieve recht te beslissen over de wijze waarop en de voorwaarden waaronder zijn werk voor het publiek toegankelijk is. 

Hij kan beslissen om zijn werk te verspreiden tegen een bepaalde vergoeding of om het gebruik slechts onder zeer strikte voorwaarden toe te staan (bijvoorbeeld enkel privégebruik, verbod tot het maken van reproducties of aanpassingen van het werk, enz.).

Sommige auteurs verkiezen daarentegen dat hun werk op een zo ruim mogelijke schaal door het publiek kan worden gebruikt. Ze wensen dan toestemming te geven tot vrije toegang en vrij gebruik.

De keuze om een werk onder een vrije licentie te plaatsen dan wel om het commercieel te exploiteren, behoort toe aan de auteur, tenzij wanneer deze rechten werden overgedragen aan de werkgever, een derde of een collectieve beheersvennootschap of wanneer nog andere personen bepaalde rechten bezitten op elementen van de creatie (uitvoerende kunstenaars, co-auteurs, auteurs van voorafbestaande werken die in een later werk werden gebruikt, ...).

Gaat het om het publiek domein?

Om een vrij gebruik te verlenen, is het niet nodig dat men het werk in het publiek domein plaatst door alle rechten op te geven. Eens in het publiek domein, heeft de auteur geen enkele mogelijkheid meer om aan het publiek beperkingen op te leggen inzake het gebruik van zijn werk. Auteurs willen misschien hun werk wel vrij toegankelijk maken, maar zouden toch nog graag het recht behouden om zich te kunnen verzetten tegen wijzigingen aan het werk of tegen een commercieel gebruik (van een werk dat de auteur zelf gratis ter beschikking had gesteld). 

Er bestaan licentiemodellen die dit mogelijk maken. Dit zijn de zogenaamde vrije of open source licenties.

Deze geven veel vrijheid aan de gebruiker, maar laten aan de auteur de mogelijkheid om ook voorwaarden op te leggen.

De vrije licenties

Er bestaan verscheidene types van vrije licenties waarvan de bekendste de GNU-GPL (General Public License) is in de sector van de computerprogramma’s.

De EUPL is een Europees model van een vrije licentie, terwijl de GPL Noord-Amerikaans is.

Deze licenties voor computerprogramma’s laten gewoonlijk reproductie, distributie en wijziging van het programma toe en geven toegang tot de broncode.

Creative Commons

Er bestaan ook licenties die geschikter zijn voor andere creaties (dan computerprogramma’s), zoals artikels, verhalen, foto’s, websites, muziek, video, handboeken, enz. Een vaak gebruikte licentie is Creative Commons die kopiëren, distributie en mededeling van het werk toelaat. Eventueel is dit toegelaten gebruik beperkt tot niet-commerciële activiteiten. Ook wijzigingen aan het werk kunnen al dan niet worden toegestaan.

Wat mag men doen met een werk met de melding “vrij van rechten”, “Creative Commons” of “open access”?

Werken met de melding "vrij van rechten", onder "Creative Commons" of "open acces” onderscheiden zich van de traditionele situatie aangezien de auteur hier beslist heeft om aan iedereen ruime gebruiksrechten toe te kennen: toegang tot het werk, het recht het werk te gebruiken, te reproduceren, kopies te verspreiden...

Let op, vaak worden ook een aantal voorwaarden opgelegd, zoals de verplichting de naam van de auteur te vermelden op de exemplaren die verspreid worden, het verbod wijzigingen aan te brengen aan het werk, het verbod kopieën te verkopen, enz.

De omvang van de toestemming en de voorwaarden zijn afhankelijk van de beslissing van de auteur. Men moet dus steeds het document of de webpagina raadplegen waarin de gebruiksrechten en voorwaarden zijn vermeld.

Waarom zou je als auteur voor een vrije licentie kiezen ?

Een vrije licentie betekent niet dat men zijn auteursrecht afstaat, maar enkel dat men een ruim gebruik, zoals omschreven in een bijzondere overeenkomst, van een werk toestaat.

De beslissing om een werk onder vrije licentie te verspreiden, komt enkel toe aan de houder van het auteursrecht en kan afhangen van de persoonlijke standpunten van de auteur, van het soort creatie of van de vergoedingen die de auteur kan verwachten.

Toch moet men enige voorzichtigheid in acht nemen. Muziek onder vrije licentie op het internet verspreiden, houdt in dat het aan iedereen is toegestaan om die muziek te kopiëren en verder gratis te verspreiden volgens de voorwaarden bepaald in de vrije licentie. Geen enkele auteursrechtelijke vergoeding kan dan in principe nog worden geëist. De auteur moet zich goed van deze gevolgen bewust zijn bij de keuze voor een vrije licentie.