Intellectuele rechten en overheidsopdrachten

Bij de uitvoering van een overheidsopdracht kan het resultaat van het werk van de aannemer beschermd worden door verschillende intellectuele eigendomsrechten, doorgaans auteursrecht en/of octrooirecht maar evengoed kan het gaan om beschermde knowhow.

De aanbestedende overheid ziet zich aldus geconfronteerd met een aantal vragen:

• Laat het intellectueel eigendomsrecht het gebruik van de resultaten door de overheid toe?
• Hoe kan men zeker zijn dat de aannemer de intellectuele eigendomsrechten van derden heeft gerespecteerd?
• Wat is de invloed van de verplichting van openbaarheid van bestuur?
• Hoewel dit de context van overheidsopdrachten te boven gaat, stelt zich ook de vraag aan wie de intellectuele eigendomsrechten op documenten of andere creaties die gemaakt zijn door ambtenaren of contractuelen, toekomen? Zie creaties in dienstverband.  

Intellectuele rechten op de resultaten van overheidsopdrachten

De intellectuele rechten op de creaties die gemaakt worden bij de uitvoering van de opdracht door de aannemer, worden niet automatisch overgedragen aan de aanbestedende overheid, wat ook wordt bevestigd in artikel 14§3 van de Algemene Aannemingsvoorwaarden voor Overheidsopdrachten.

Het gebruik van de resultaten van een overheidsopdracht kan evenwel handelingen impliceren waarvoor de toestemming van de houder van het auteursrecht, de octrooien en de andere intellectuele eigendomsrechten op deze resultaten is vereist. Zo bijvoorbeeld zal een in opdracht van een overheid gemaakte studie auteursrechtelijk beschermd zijn, net zoals dit ook het geval zal zijn voor een computerprogramma dat speciaal voor een overheidsdienst werd ontwikkeld. En een bijzonder technisch procédé dat op punt is gesteld om een specifieke probleem op te lossen, kan beschermd zijn door een octrooi.

Volgens de Algemene Aannemingsvoorwaarden voor Overheidsopdrachten mag de aanbestedende overheid de resultaten van de intellectuele prestaties in elk geval aanwenden voor haar eigen, door het bestek bepaalde behoeften, of voor de behoeften van derden, aangeduid in het bestek, en kan ze aanspraak maken op een octrooilicentie om de resultaten te gebruiken.

De aanbestedende overheid kan bovendien een overdracht bekomen van de eventuele rechten op de resultaten, indien dit zo is gepreciseerd in het bestek en indien dit noodzakelijk is voor de exploitatie door de overheid van de resultaten van de overheidsopdracht. Zo bijvoorbeeld heeft het voor de overheid geen enkel nut om de eigendom van een octrooi te verwerven op een specifiek liftmechanisme ontwikkeld in het kader van de bouw van een kantoorgebouw voor een overheidsinstantie. Daarentegen zal het voor de overheid wel belangrijk zijn het auteursrecht te verwerven op een website die voor haar administratie ontwikkeld is omdat ze aldus de verdere controle over het gebruik en het updaten van deze website behoudt.

Wanneer het bestek een overdracht van rechten of een eenvoudige gebruikslicentie voorziet, zal de aanbestedende overheid op een aantal aspecten moeten letten:

• Wat betreft het auteursrecht: het moreel recht van de auteur kan niet worden overgedragen of in licentie gegeven en blijft dus bij de auteurs.
• Wat betreft computerprogramma’s: het is nuttig om in het bestek een overdracht van, of toegangsmodaliteiten tot, de broncode te bedingen. Men zal ook best nagaan of de aannemer open access software heeft gebruikt want dit zou voor gevolg hebben dat de verdere exploitatie van de geleverde software eveneens onder een open access regime moet gebeuren.
• Wat betreft fabrieksgeheimen of knowhow: de Algemene Aannemingsvoorwaarden voor Overheidsopdrachten leggen de aanbestedende overheid op om de methodes en knowhow, die aan de overheid door aannemer kenbaar moeten worden gemaakt, vertrouwelijk te houden.

De voorwaarden voor de commerciële exploitatie van de resultaten van overheidsopdrachten door de aannemer zelf moeten gepreciseerd worden in het bestek. Indien onderzoek en ontwikkeling gedeeltelijk door de aanbestedende overheid werd betaald, kan een vergoeding verschuldigd zijn. De aanbestedende overheid dient in elk geval zorgvuldig na te gaan of de contractuele clausule i.v.m. intellectuele eigendom haar voldoende speelruimte laat om de resultaten van de overheidsopdracht zonder beperkingen te exploiteren.

Wanneer onderzoek of bepaalde specifieke prestaties door de overheid werden gefinancierd, zorgt de aanbestedende overheid er best voor dat voor de aldus ontwikkelde gegevens een open access regime zal gelden. Dit wordt onder meer aanbevolen door de OESO.

Naleving van de intellectuele rechten van derden en informatieplicht

De Algemene Aannemingsvoorwaarden voor overheidsopdrachten leggen aan de aannemer de verplichting op om, bij de uitvoering van een overheidsopdracht, de intellectuele eigendomsrechten van derden na te leven.

De aannemer moet de aanbestedende overheid eveneens informeren over elk intellectueel eigendomsrecht waarvan hij houder of licentiehouder is en dat noodzakelijk is voor het uitvoeren van de opdracht.

Intellectuele eigendomsrechten en openbaarheid van bestuur

Omdat de overheid gebonden is door het beginsel van openbaarheid van bestuur, gelden er een aantal specifieke regels met betrekking tot de exploitatie van bepaalde resultaten van overheidsopdrachten.

Op basis van de wet op de openbaarheid van bestuur heeft iedereen het recht bestuursdocumenten te raadplegen. De overheid kan dit niet verhinderen door beroep te doen op haar eventueel auteursrecht op bepaalde documenten. Wanneer een derde zijn auteursrechten op bepaalde documenten heeft behouden, zoals bijvoorbeeld een architect op de bouwplannen die bij een stedenbouwkundige aanvraag zijn gevoegd, mag de overheid verbieden dat hiervan kopieën worden genomen, maar de raadpleging ter plaatse moet mogelijk blijven. Om het beginsel van de openbaarheid van bestuur zoveel mogelijk te kunnen naleven, zullen overheidsinstanties er dus goed aan doen om bij overheidsopdrachten een overdracht of een licentie van de nodige rechten te voorzien.

De wet van 7 maart 2007 op het hergebruik van overheidsinformatie moedigt overheidsinstanties aan licenties toe te kennen aan derden die publieke gegevens commercieel wensen te exploiteren. De overheid kan geen databankrechten inroepen om deze licenties te weigeren. Er geldt wel een uitzondering voor de situatie waarbij een derde (bijvoorbeeld een aannemer van een overheidsopdracht) intellectuele eigendomsrechten op de betrokken publieke gegevens bezit.